جستجوهای پرطرفدار:
پروژه Suncatcher گوگل (Project Suncatcher) ابتکار انقلابی این شرکت برای ساخت دیتاسنترهای مداری هوش مصنوعی در فضاست که اکنون با امضای قرارداد پرتاب با موشک سنگین New Gle شرکت بلو اوریجین، استقرار ماهوارههای مجهز به تراشههای TPU با انرژی خورشیدی ۸ برابری در مدار زمین را هدف گرفته است.
آموزش و اجرای شبانهروزی مدلهای غولپیکر هوش مصنوعی و ایجنتهای استدلالگر در سال ۲۰۲۶، صنعت فناوری را با یک دیوار فیزیکی بسیار سخت روبهرو کرده است: بحران انرژی الکتریکی، کمبود زمین و مصرف میلیاردها لیتر آب شیرین برای خنک کردن برجهای خنککننده دیتاسنترها! در روز جاری یک ابرمرکز داده هوش مصنوعی روی زمین به اندازه یک شهر صدها هزار نفری برق میبلعد.
در چنین شرایطی، مهندسان آزمایشگاه Google Research پرسشی جسورانه را مطرح کردند: چرا به جای ساختن نیروگاههای تازه روی زمین، خودِ کامپیوترهای هوش مصنوعی را به جایی نبریم که هم انرژی بدون هزینه و بیخاتمه خورشید ۲۴ ساعته میتابد و هم سرمای مطلق خلأ کیهانی در کنار دست ماست؟ پاسخ رسمی به این پرسش، پروژه Suncatcher گوگل (به معنای شکارچی خورشید) است.
طبق گزارش وبسایت تخصصی Engadget در نوزدهم نوامبر ۲۰۲۶، این طرح بلندپروازانه از مرحله تئوری فراتر رفته و گوگل رسماً قرارداد پرتاب اختصاصی با شرکت فضایی Blue Origin (متعلق به جف بزوس) را امضا کرده است تا نسل بعدی ماهوارههای دیتاسنتری خود را با راکت غولپیکر «نیو گلن» (New Gle) روانه مدار خورشیدآهنگ سازد.
اطلاعات کلیدی معماری سختافزاری، مدار فضایی، ارتباط لیزری و زمانبندی عملیاتی دیتاسنترهای فضایی گوگل را در جدول زیر مشاهده کنید:
شاید در نگاه نخست بپرسید چرا باید هزینه پرتاب موشک را به جان خریداری وقتی میشود در بیابانهای زمین پنل خورشیدی نصب کرد؟ پاسخ دانشمندان گوگل در قوانین فیزیک جو و هندسه مداری نهفته است. روی سطح سیاره زمین، حتی در آفتابیترین کویرها، نیمی از شبانهروز شب است، زاویه تابش خورشید در صبح و عصر مایل میشود و لایه جو، غبار و ابرها بخش بزرگی از فوتونهای پرانرژی را جذب یا پراکنده میکنند.
در مقابل، ماهوارههای پروژه Suncatcher گوگل در مداری بسیار خاص به نام «مدار خورشیدآهنگ سپیدهدم–شامگاه» (Dawn-Dusk Sun-Synchronous Orbit) در ارتفاع چندصد کیلومتری زمین قرار میگیرند. در این مدار هوشمندانه، صفحه چرخش ماهواره همیشه بر خط مرزی روز و شب زمین سوار است؛ به این معنا که ماهواره تقریباً در تمام طول سال از سایه زمین فرار میکند و در معرض تابش بیوقفه و بدون فیلتر خورشید قرار دارد!
بر پایه محاسبات منتشرشده در وبلاگ رسمی Google Research، هر متر مربع پنل خورشیدی پیشرفته در این مدار، تا ۸ برابر بیشتر از پنل مشابه روی زمین انرژی الکتریکی خالص تولید میکند و نیاز به باتریهای شیمیایی غولپیکر و سنگین برای ذخیرهسازی شبانه را به حداقل میرساند.
یکی از بزرگترین تردیدهای مهندسی فضایی همیشه این بوده است که پردازندههای فوقپیشرفته ۳ نانومتری و ۵ نانومتری هوش مصنوعی — که میلیاردها ترانزیستور ظریف دارند — در برابر بمباران پرتوهای کیهانی، ذرات پرانرژی خورشیدی و شوکهای حرارتی فضا دوام نمیآورند و دچار خطای بیت (Bit Flip) میشوند؛ زیرا ماهوارههای سنتی معمولاً از پردازندههای قدیمی و مقاومسازیشدهای استفاده میکنند که ده برابر ضعیفتر از گوشیهای در زمان حاضری هستند!
گوگل برای آزمودن این فرضیه در عمل، ابتدا تراشههای مدرن TPU خود را زیر پرتوهای شتابدهنده پروتون در آزمایشگاههای زمینی بمباران کرد و سپس در اول اکتبر ۲۰۲۶ نخستین ماهواره پیشنمونه (Prototype) به ابعاد یک یخچال کوچک را با همکاری شرکت Planet Labs به مدار نزدیک زمین فرستاد.
حاصل فراتر از انتظار بود: تراشه دیتاسنتری TPU در شرایط خلأ و تابش فضایی با موفقیت روشن شد، یک مدل زبانی باز از خانواده Gemma گوگل را مستقیماً در مدار زمین اجرا کرد و پاسخ تولیدشده توسط هوش مصنوعی را سالم به آنتنهای ایستگاه زمینی مخابره نمود! این دستاورد تاریخی راه را برای پردازشهای سنگین علمی و مدلهای پیشرفتهای که پیشتر در جمینای ۴ آرگون گوگل و جمینای ۴ کربن گوگل معرفی کردیم، در مقیاس فرازمینی هموار ساخت.
برخلاف تصور رایج، اگرچه فضای بیرون ماهواره بسیار سرد است، اما به دلیل نبود مولکولهای هوا در خلأ، نمیتوان مثل زمین با فن گرما را جابهجا کرد! تنها راه دفع حرارت صدها کیلوواتی تراشههای TPU در فضا، استفاده از «رادیاتورهای تابشی پهنپیکر» (Radiative Cooling Panels) است که گرمای پردازندهها را به شکل امواج فروسرخ مستقیماً به تاریکی سرد کیهان تابش میکنند.
برای آنکه پروژه Suncatcher گوگل از یک ماهواره آزمایشی کوچک به یک خوشه واقعی دیتاسنتر مداری تبدیل شود، به موشکی نیاز است که هم محفظه بار (Fairing) بسیار عریضی داشته باشد و هم بتواند تناژ بالایی از پنلهای خورشیدی، رادیاتورهای حرارتی و رکهای سرور TPU را یکجا به مدار خورشیدآهنگ ببرد.
طبق گزارش Engadget، قرارداد بهروز گوگل با شرکت فضایی Blue Origin دقیقاً همین قطعه گمشده پازل را تکمیل میکند. راکت سنگین و ۹۸ متری New Gle با محفظه بار غولپیکر ۷ متری خود (که حجمی دو برابر بسیاری از موشکهای تجاری متداول ارائه میدهد) و توانایی حمل ۴۵ تن محموله به مدار نزدیک زمین، برای سهماهه اول سال ۲۰۲۹ رزرو شده است تا چندین ماهواره نسل نوین Suncatcher را در یک شلیک واحد در مدار مستقر کند. هر یک از این ماهوارههای نوین، توان پردازشی برابر با یک «رک جامع سرور دیتاسنتر زمینی» خواهد داشت!
در یک دیتاسنتر زمینی، هزاران تراشه هوش مصنوعی از طریق کابلهای فیبر نوری چندمتری با سرعت فوقالعاده بالا به هم متصل میشوند تا یک مدل واحد را آموزش دهند. اما در فضا چگونه میتوان ده یا صد ماهواره مجزا را به یک ابرکامپیوتر واحد تبدیل کرد؟
راهکار مهندسی پروژه Suncatcher، «پرواز آرایشی نزدیک» (Formation Flying) ماهوارهها در فاصله چندصد متری تا چند کیلومتری یکدیگر و اتصال آنها با پرتوهای لیزر نوری در خلأ (Free-Space Optical Intercoects) است. از آنجا که سرعت نور در خلأ فضا حتی حدود ۳۰ درصد با سرعتتر از حرکت نور درون شیشه کابلهای فیبر نوری زمینی است، لیزرهای دوطرفه میتوانند پهنای باندی در مقیاس صدها گیگابیت تا ترابیت بر ثانیه میان ماهوارهها برقرار کنند؛ جهشی زیرساختی که در کنار انقلاب سختافزاری دیگری همچون پردازنده کوانتومی نایتهاوک IBM مرزهای محاسبات دهه آینده را بازتعریف میکند.
پژوهشگران خودِ گوگل با واقعبینی علمی تاکید میکنند که اقتصادی شدن جامع دیتاسنترهای فضایی به دو شرط بزرگ گره خورده است: نخست کم شدن هزینه پرتاب مداری به زیر ۲۰۰ دلار به ازای هر کیلوگرم با استفاده از موشکهای دقیقاً قابل بازیابی، و دوم مدیریت ایمن زبالههای فضایی و عدم ایجاد آلودگی نوری برای رصدخانههای نجومی زمینی.
اگر حتی بخشی از پردازشهای سنگین آموزش مدلهای بنیادین و تحلیل لحظهای نگارهها ماهوارهای زمین به خوشههای مداری Suncatcher منتقل شود، سالانه از مصرف میلیاردها کیلوواتساعت برق نیروگاههای فسیلی و تبخیر میلیونها مترمکعب آب شیرین در دیتاسنترهای زمینی کاسته خواهد شد.
ساختن یک دیتاسنتر هوش مصنوعی در ارتفاع ۵۰۰ تا ۷۰۰ کیلومتری بالای زمین، مهندسان سختافزار گوگل و بلو اوریجین را در برابر مسائلی قرار میدهد که هیچ مدیر دیتاسنتری روی زمین هرگز با آنها روبهرو نشده است. در یک مرکز داده زمینی، اگر یک ماژول رم DDR یا یک خنککننده مایع از کار بیفتد، تکنسین فنی در عرض ده دقیقه وارد سالن سرور شده و قطعه معیوب را تعویض میکند؛ اما در مدار خورشیدآهنگ هیچ انسانی با آچار در دست حضور ندارد!
پژوهشگران Google Research در مستندات فنی پروژه Suncatcher گوگل چهار راهکار بنیادی را برای غلبه بر این شرایط بیرحم فضایی تشریح کردهاند:
اهمیت ژئواستراتژیک قرارداد نوامبر ۲۰۲۶ میان گوگل و شرکت فضایی Blue Origin زمانی آشکارتر میشود که به آرایش رقبای صنعت فضایی و هوش مصنوعی نگاه کنیم. تا پیش از عملیاتی شدن دقیق موشک سنگین New Gle، بخش بزرگی از پرتابهای مداری جهان در انحصار راکتهای فالکون شرکت اسپیسایکس بود؛ شرکتی که همزمان شبکه ماهوارهای استارلینک و جاهطلبیهای هوش مصنوعی xAI را دنبال میکند.
ورود قدرتمند موشک قابل بازیابی نیو گلن به چرخه پرتابهای سنگین تجاری، به گوگل قابلیت داده است شریکی مستقل با محفظه بار عریض ۷ متری در اختیار بگیرد که دقیقاً متناسب با ابعاد پنلهای خورشیدی تاشو و رادیاتورهای حرارتی بزرگ ماهوارههای دیتاسنتری طراحی شده است. اگر پرتاب سهماهه نخست ۲۰۲۹ بتواند طبق برنامه چندین رک سرور مفصل TPU را در مدار خورشیدآهنگ روشن کند، دهه ۲۰۳۰ میلادی شاهد تولد نسل مفصلاً نوینی از ابرهای محاسباتی فرازمینی خواهد بود که انرژی خود را مستقیماً از قلب منظومه شمسی تامین میکنند.
امضای قرارداد پرتاب فضایی میان پروژه Suncatcher گوگل و شرکت بلو اوریجین بیانگر است که ایده «ابرکامپیوترهای هوش مصنوعی در مدار زمین» دیگر یک داستان علمیتخیلی نیست، بلکه یک نقشه راه مهندسی زمانبندیشده است. پس از موفقیت ماهواره پیشنمونه اکتبر ۲۰۲۶ در اجرای مدل Gemma روی تراشه TPU در فضا، اکنون چشم دنیای فناوری به پرتاب موشک New Gle دوخته شده تا نخستین رکهای سرور خورشیدی بشر در بالای جو زمین روشن شوند.
تحریریه مجله اینترنتی هفت گنج متشکل از نویسندگان، پژوهشگران و ویراستاران تخصصی در حوزههای فناوری و هوش مصنوعی، آشپزی و تغذیه، سلامت خانواده، علم و فرهنگ است که از سال ۱۳۹۲ با تکیه بر منابع معتبر جهانی و راستیآزمایی علمی به تولید محتوای دقیق و کاربردی به زبان فارسی میپردازد.
برچسب:
نویسنده: رضا رضوی